The Third Man-Üçüncü Adam-(1949)
Yönetmen: Carol Reed.
Oyuncular: Joseph Cotton (Holy Martins), Orson Welles(Harry Lime), Alicia Valli(Anna Schmidt), Trevor Howard(Maj Calloway).
“Üçüncü Adam-The Third Man” basit bir stüdyo filmi olarak planlanmış sonrasında yönetmen Carol Reed’in vizyonuyla başyapıt düzeyine yükselmiş bir film. Bir şehrin karaktere dönüştüğü ve tüm karanlığıyla hikayeyi yönlendirdiği filmlerin başında gelir. Savaş sonrasının yıkık ve parçalanmış Viyana’sı daracık sokakları, her köşesinden gölgelerin sıçradığı bir gizem yuvası olarak karşımıza çıkar.
Hikaye, konuşulan bir önsözle başlar “savaştan önce eski Viyana’yı hiç bilmiyordum.” Savaş sonrası harap şehir, her biri şüpheli memur kadrosuna sahip Fransız, Amerikan, İngiliz ve Rus bölgelerine ayrılmıştır. Bu entrika bataklığına bir Amerikan masumu düşer: ucuz Western romanlarının alkolik yazarı Holly Martins (Joseph Cotton). Üniversite arkadaşı Harry Lime’ın davetiyle gelmiştir. Ancak Martins Viyana’ya vardığında Lime gömülmektedir.
HARRY LİME ÖLDÜ MÜ?
Holly’nin öykünün ‘femme fatale’ karakteri Anna (Alia Valli) ile tanışması onu esasında uzak durması gerektiği bir entrikanın içine çeker. Arkadaşı Lime’ın sevgilisi olan Anna’nın melankolik güzelliği Casablanca’daki İngrid Bergman ile mukayese edilebilir.
Filmde sadece final 40 dakikasında ortaya çıkan Orson Welles ise unutulmaz bir portre çizer. Lime öldü sanılan bir hayalet midir? Ne yapmıştır da ortadan kaybolmuştur?
Sinema tarihinin ünlü konuşması dev bir dönme dolapta tedirgin bir yolculuk sırasında yapılır; bir noktada, Harry Lime içinde bulundukları arabanın kapısını açar, Holly tedirgin bir şekilde kolunu bir direğe dolar. Harry kendini haklı çıkarmaya çalışır: “İtalya’da Borgialar döneminde 30 yıl boyunca savaş, terör, cinayet ve kan döküldü, ancak Michelangelo, Leonardo da Vinci ve Rönesans’ı ürettiler. İsviçre’de kardeşçe sevgi vardı, 500 yıl demokrasi ve barış yaşadılar ve bu ne üretti? Guguklu saat.” (Greene, bu konuşmanın Welles tarafından yazıldığını söylüyor.)
Filme Oscar kazandıran görüntü işçiliği olağan üstüdür. Robert Krasker Alman Dışavurumculuğunun tüm nüanslarını kullandığı görsel çalışında siyah beyaz bir dünyayı tuhaf açılar ve gölgelerle tekinsiz bir evrene dönüştürür.
“Üçüncü Adam” Avrupa’nın yıkımını ilk elden bilen adamlarca yazıldı. Carol Reed’te savaşta İngiliz belgesel biriminde çalıştı. Senaryo ise casus romanlarının usta ismi Graham Greene tarafından kaleme alındı. Green’in yazarlığı bizzat casusluk yaparak öğrenmiş olduğu hep söylenirdi. Reed filmin yapımcısı David. O. Selznick ile sette çekim yapmak konusunda tartıştı. Yerinde çekim yapmak konusunda ısraracı oldu. Moloz dağlarının kocaman bomba kraterlerinin yanında durduğu ve imparatorluğun kalıntılarının bir karaborsa ekonomisini desteklediği Viyana’da çekim yaparak bir haftada unutulacak bir film olmasının önüne geçti. Şehir tüm varlığıyla her kareyi etkiledi, gölge ve şüphe dolu atmosferi ortaya çıkardı. Karas’ın Zither müziği şehrin atmosferiyle birleşen mükemmel bir fon oldu.
Film 1950’li yılların en büyük hitlerinden oldu. Bugün artık başyapıt düzeyinde, “kara film” konusunda görselliği ve atmosferiyle sonraki filmcilere yön verdi.
