Bir sinema ikonu: Clint Eastwood

Clint Eastwood’un ikon mertebesine yükselmiş ender aktörlerden birisi olduğu tartışılmaz. Canlandırdığı karakterlerde ruh ve fizik bütünlüğünü tamamlayan, bir filmi çoğu kez tek başına taşıyan bir oyuncu oldu. Yıllar geçtikçe oyuncu olarak ulaştığı unutulmazlık mertebesine yönetmenliğini de taşıyan bir sinema efsanesine dönüştü…

Akademi onu oyuncu olarak takdir etmedi fakat yönetmen olarak ona iki kez Oscar heykelciğini verdi. 1992’de ‘Unforgiven-Affedilmeyen’ ve 2002’‘de ise ‘Million Dollar Baby-Milyonluk Bebek’ kendisine en iyi film ve en iyi yönetmen ödüllerini kazandırdı. Rolü olsun olmasın çekimlerin her anını sete geçiren bir aktör olmasının anlamı yıllar sonra ortaya çıkar. Aslında oyuncu olarak başarıdan başarıya koştuğu yıllarda bile gönlünde yatan aslan hep yönetmenlik olmuştu. Meslektaşı Meryl Streep onun başarısının sırrını şöyle yorumluyor: ‘ Onun hep gizemli bir yanı oldu ve ciddiyetini korudu’. Onun bu gizemli ve işinde ciddiyetini hep koruması belki çocukluğuna denk gelen depresyon yıllarının bir eseri. Yokluk, çaresizlik, iş peşinde o şehir bu şehir dolaşan ebeveynler, bir yerde uzun süreli dost edinecek kadar kalamamanın sıkıntısı… Bu yılların sıkıntısını kendi yönettiği ‘Honkytonk Man’de (1992) beyaz perdeye yansıtır. Otuzlu yılların atmosferinde alkolik Country şarkıcısı Red Stovall’ın derbeder yaşantısını anlatan filmde, kendi öz oğlu Kyle şarkıcının yeğenini oynar. Kyle, yokluk yıllarında Eastwood’un kendi çocukluğunda benzer sıkıntılar içindedir. Tennesse’ye giden yolda her geçen gün sağlığı daha fazla bozulan Red’e eşlik etmektedir. Filmografisinde çok özel bir yere oturtulmayan bu film Eastwood için muhakkak başka anlamlar taşımaktadır.

Ellili yılların ortalarından itibaren başladığı aktörlükte ilk yılları büyük kariyer için çok umut verici geçmez. B sınıfı filmlerde arka rollerde oynar. ‘Tarantula’ (1955) gibi sıradan bilimkurguda jet filosunun bir pilotunu ve Francis ‘ In The Navy’ (1955) gibi ses getirmeyen savaş filminde sıradan bir çavuşu canlandırır. Oynadığı roller ne kadar geri planda olursa olsun yakışıklılığı ve karakteristik yüz hatlarıyla dikkat çeker. Universal stüdyolarının açtığı aktörlük kurslarına iki yıl süresince devam eder. Daha o zamanlar tanınmamış bir aktör olan Marlon Brando kurs arkadaşı olur. TV için çekilen ‘Rawhide’ adlı bir western dizisinde yedi yıl boyunca rol alır. Farklı oyuncular ile sürekli oynama, aktörlüğün inceliklerini öğrenmesinde çok yardımcı olur. Hep aynı karakteri oynamaktan sıkılmasına karşın cazip bir teklif almadan diziden ayrılmak istemez. *1964 yılında Sergio Leone adında tanınmamış bir İtalyan yönetmen İspanya’da çevireceği bir westernde Eastwood’a başrol teklif eder. Gerçekte James Coburn çok pahalı geldiği için ona bu teklif yapılır. Her şey riskli gözükmektedir; Amerika dışında bir kovboy filmi, tanınmamış bir yönetmen, lisan sorunu, dizideki sürekli işinden ayrılmak gibi… Dizide giydiği çizmeleri, kısa sigaralarını yanına alarak İspanya’ya gider. *Akira Kurosawa’nın başyapıtı ‘Yojimbo’ esintileri taşıyan’ Bir Avuç Dolar İçin – A Fistfull of Dollar’ (1964) tüm dünyada beklenmedik bir ilgiyle karşılaşır. Ve yeni bir western karakteri tanıtır… Adsız bir yabancıdır, şapkasının altından tüm dünyaya kısık gözlerle bakar, genizden gelen fısıltıyı andıran sesiyle az ve öz konuşur, tabancasını çekmeden pançosunu omzuna şöyle bir savurur, efkarını cebindekini kısa sigaralar ile dağıtır. Yerleşik ahlak kuralları umurunda değildir, onun dünyası sıkıştığında düşmanını arkadan vurabilen, dostu olmayan esrarlı bir silahşör dünyasıdır. Hollywood’un yarattığı dürüst, ahlakçı, örnek kahraman şablonuna ironik bir karşıt olarak durur. Bu filmle birlikte çarpıcı müziği, abartılı karakterleri ve bol kurşunlarıyla rötuşlanan western türüne ‘spagetti’ sözcüğü eklenir. Bir İtalyan yönetmenin imzasını taşıyan bir westerne zaten daha farklı bir tanımlama yakıştırılamazdı. Bir John Ford westerninde pencereyi açan bir adam önünde uzanan yeşil ovayı seyreder, Leone‘de ise adam alnının tam ortasına kurşunu yer. İngilizce bilmeyen Leone ve İtalyanca bilmeyen Eastwood arasında diyalog sayılı kelimeler ile sınırlı kalmasına rağmen mükemmel bir iş birliği ortaya çıkar. İkilinin daha sonra çektiği ‘Birkaç Dolar İçin’, ‘İyi, Kötü ve Çirkin’ tüm dünyada hasılat rekorları kırar ve Spagetti Westerni bir alt tür olarak sinema tarihine kazır.

AMERİKA’YA DÖNÜŞ

Eastwood altmışlı yılların sonunda ülkesine bir yıldız olarak geri döner. Leone’nin western anlayışını temel alarak kendi filmlerini çekmeye başlar. ‘Onları Yükseğe As-Hang’em High’ (1968) ve ‘Kasabadaki Yabancı-High Plains Drifter’ (1973) gibi westernlerde yalnız, kuralsız, anti kahraman ikonunu Hollywood’a taşır. Kariyerini en fazla etkileyen ikinci yönetmen Don Siegel ile ilk çalışması ‘Ölüm Oyunu-Coogan’s Bluff-’ (1968) ikincisi ise ‘Sarah’ya İki Katır-Two Mules for Sister Sarah-(1970) filmiyle olur.’ Kadın Affetmez-Beguiled’ (1971) iç savaştan kaçarken yaralı olarak bir kız okulunda tutkulu kadınların arasına düşen askerin dramını anlatır. İkilinin en ilginç projelerinden birisi olan film, karanlık atmosferi ve aksamayan dramatik yapısıyla dikkat çeker. Aynı yıl içinde Siegel-Eastwood ikilisi bu kez unutulmaz ‘Kirli Harry-Dirty Harry’ filmini çeker. İçerdiği şiddet ve faşizan alt metniyle farklı eleştiriler almasına karşın film gişede muhteşem bir başarı yakalar. Detektif Harry Calahan uzun yıllar sürecek kariyerine bu film ile başlar. Kanunu uygularken kurallarını kendi koyan yazılı hukuka aldırmayan, kent sokaklarında düzeni sağlayan yalnız bir kurttur. Uygulamaları üstlerini sık sık zor durumda bırakır, gelen baskılar sonucu Calahan’a çoğu kez işten el çektirilir. Dönem olarak bakacak olursak 69’da başkan seçilen Nixon’ın düzen ve kanun sloganının bir uygulayıcısı olarak da görülebilir. Ne hikmetse kendisine iş partneri olarak ya bir Latin kökenli veyahut bir çekik gözlü polis uygun görülür. Başlangıçta Calahan’ın küçümsemelerine maruz kalan partnerler bir şekilde kendilerini kanıtlayarak finalde sıkı dost olurlar.

Humphrey Bogart/John Huston, John Wayne/John Ford gibi aktör/yönetmen birlikteliğine artık Eastwood/Siegel ikilisi de eklenmişti. 1971’de ‘Ölümün Sesi-Play Misty For Me’ ile ilk yönetmenliğini farklı bir türde gerçekleştirir. ‘ Öldüren Cazibe-Fatal Attraction’ (1978) filmine esin kaynağı olabilecek gerilimli bir öyküyü caz müziği ile süsleyerek gelecekte yöneteceği filmler için olumlu sinyaller verir. Dirty Harry serisinden dört film daha çeviren aktör ‘Silahın Gücü-Magnum Force’ (1973), ‘The Enforcer (1976), kendi yönettiği ‘Ani Vuruş-The Sudden Impact’(1983), +Ölüm Havuzu-The Dead Pool ‘(1988) bunlarda daha az ırkçı söylemler olmasına dikkat eder. Polisiye türüne Dirty Harry’nin getirdikleri arasında en önemli unsur sosyal tartışmalara yol açan polis örgütünün kirlenmesi, kanunların suçlulara tolerans tanıyabileceği görüşleriydi. Bunlar karşısında Harry kanunları, politikacıları hiçe sayarak gerekirse polis yıldızını nehire atarak mücadele eder.

etmişli yılların ortasından itibaren sert imajını yumuşatan roller oynadı. ‘Bronco Billy’ (1980) günümüzde geçen bir Buffalo Bill hikayesini Capra filmlerini anımsatan hafif ve ironik bir havada anlatır. ‘Dalgacının Kralı-Every Which Way but Loose’ (1978),’ Any Which Way You Can’ (1980) yenilmez kahraman imajını tiye alan ve komedi yönü ağır basan filmler olur. Alışılmış Eastwood imajının dışında filmler olmasına karşın gişede beklentinin üzerinde hasılata ulaşırlar.

YÖNETMENLİK BAŞARILARI
1976’da yönettiği ‘Kanunsuz Josey Wales-The Outlaw of Josey Wales’ westernin en sevilen teması intikamı işler. Bu kez de affetmeyen kahraman imajına farklı bakış getirir, örneğin yerliler ve beyazlar arasında uzlaşmacıdır, kendisine ihanet eden kötü adam Fletcher’ı cezalandırmaz. 1988’de yönettiği ‘ Kuş-Bird’, yönetmenlik kariyerinde önemli bir kilometre taşı olur. Bir caz sever olarak kırklı yıllarda hayran olduğu efsanevi saksofon virtüözü Charlie Parker’ın 34 yıllık kısa ve hüzünlü yaşamını anlatan film, yönetmenlikte kendisine ilk ödül olan altın Küre’yi kazandırır. Parker’ı canlandıran Forest Whitaker’ın mükemmel oyunculuğu yanında caz müziğine uyum sağlayan mavi tonlardaki görüntü çalışması filme lirik bir etkileyicilik getirir. Bird film müziğinde Oscar kazanırken, Whitaker Cannes Film Festivalinde En İyi Erkek Oyuncu seçilir. Artık sert imajının sakladığı farklı yönlerini göstermeye başlamıştır Eastwood. Yönettiği her yeni film farklı türlere yönelir örneğin John Huston esintileri taşıyan ‘Beyaz Avcı, KaraYürek-White Hunter, Black Heart (1990) Afrika’da geçen bir avcılık macerasını anlatır.

1992 de ‘Affedilmeyen-Unforgiven’ ile yönetmen olarak ilk Oscar ödüllerini kazanır Clint Eastwood. Filmin kahramanı William Munny kariyeri boyunca canlandırdığı tüm western kahramanlarının adeta evrim geçirmiş son modelidir. İnzivaya çekilmiş acımasız bir silahşörün küllerinden doğuşunun öyküsüdür. Eşinin ölümünden sonra çocuklarıyla ücra bir çiftlikte domuz yetiştiriciliği ile uğraşırken 1000 dolarlık ödül için yollara düşer. Ödülü Big Whiskey kasabasında bir hayat kadınının yüzünü doğrayan iki adamın başına arkadaşları koymuştur. Silah kullanma hatta ata binme becerisini yitirmiş olan Munny (Eastwood) eski arkadaşı Ned Logan (Morgan Freeman) ve silahşör olma sevdasındaki genç Shofield Kid ile kasabaya doğru yola çıkar. Karanlık ve kanlı geçmişini unutmaya çalışan Munny’nin yeniden öldürme ile yüzleşmesi zorlanarak hatta tiksinerek yaptığı bir işe dönüşür. Karanlık atmosferi ve karakterleri ile Affedilmeyen diğer tüm westernlerden ayrılır, bir kahramanlık karşıtı filmdir. Titreyerek, viskiye dayanarak silah kullanan bir kahraman seyircinin sevebileceği özdeşleşebileceği bir karakter değildir. Eastwood western türüne doksanlı yılların rötuşlarıyla yeni bir çehre kazandırırken ‘Kurtlarla Dans’’tan sonra Oscar alan ikinci western olur.

Doksanlı yıllarda yaşlılığın getirdiği olgunluk onun yarattığı karakter dünyasına da yansır. Bu dönemde yaşamlarında ikinci bir şansın peşinde koşan yaşını başını almış kimlikleri canlandırır. Her biri kendilerini kanıtlamak için son bir gayret içindedir. ‘Ateş Hattı –Line of Fire’ (1993) geçmişteki alkol problemini aşmaya çalışan Başkan’ın güvenlik ajanını, Meryl Streep ile çevirdiği ’ Yasak İlişki-Bridges of Madison County’ (1995) mutluluğu yasak bir aşkta yakalamaya çalışan bir fotoğrafçıyı, ‘ Mutlak Güç-Absolut Power’ (1997) kızıyla sorunlar yaşayan bir babayı,’ Gerçek Suç-True Crime’ (1999) çapkınlığı yüzünden eşinden ayrı yaşayan bohem bir gazeteciyi,’ Kan Borcu-Blood Work’ (2002) seri bir katil olayıyla ilgilenirken önce kalp krizi sonra kalp nakli geçirip emekli olan bir FBI ajanını canlandırır.

‘ Gizemli Nehir-Mystic River’ (2003), mükemmel oyuncuları bir araya getiren oldukça çarpıcı bir konuyu; çocuk istismarını, üç arkadaşın yaşamında işler. Film değil ama Sean Penn filmdeki rolüyla Oscar kazanır. 2005’de ikinci kez Oscar ödüllerini kazanır Clint. O yılın büyük favorisi Martin Scorsese’in yönettiği ‘The Aviator’ on bir dalda aday olmasına karşın ‘ Milyon Dolarlık Bebek-Million Dollar Baby’ (2005) yedi adaylıktan dördünü kazanır. Geç yaşta problemlerini unutmak için boksa başlayan bir kadın boksörün yükselişini ve dramatik sonunu anlatan göz yaşartan bir öyküdür. Filmin etkileyiciliği Eastwood-Freeman-Swank üçlüsünün arasındaki kimya ve öyküyü duygu sömürüsüne sapmadan yönetmesinde saklı. Eastwood dışında başka bir yönetmen bu filmi çekse Oscar kazanır mıydı sorusuna yanıt bence ‘hayır’ olurdu .

2007 yılını boş geçirmeyen Eastwood yönettiği ‘Babalarımızın Bayrakları-Flags Of Our Vaters’ ve ‘Jima’dan Mektuplar-The Letters from Jiva’ filmlerinde savaşa eleştirisel bakış atar. Bilhassa savaşı Japon cephesinden inceleyen’ Ivo Jima’dan Mektuplar’ Oscar adayı olur.

2008 yılı hem başrol oyuncusu ve yönetmen olarak iki film üretir. ’Sahtekar-Changeling’ ve ‘Gran Torino’. Gran Torino’da Kore gazisi yalnız bir adamı canlandıran Eastwood ırkçılık, ön yargı gibi iç içe iki kavramın yıkılışını anlatır. Angelina Jolie’nin kaybolan çocuğunu arayan bir anneyi canlandırdığı ‘Sahtekar’ otuzlu yıllarda geçen dramatik bir öyküyü, devletin çarpık adalet anlayışıyla bağdaştırır.
2009’da ‘Yenilmez- Invictus’, Ragbi Dünya Kupası üzerinden Nelson Mandela’nın yaşamını anlatır. Aynı zamanda sportif bir başarının ulusal kimliği nasıl güçlendirdiğinin hikayesidir. 2010’da ‘Öteki Dünya-Hereafter’, 2011’J spiritüel bir öyküdür ve ölümden sonra da yaşam temasına dokunur. 2011’de Leonardo DiCaprio’nun canlandırdığı FBI’nın eşcinsel Başkanı Edgar J. E.Hoover’ın yaşamını ‘J:Edgar’’da anlatır, 2014 müzikal ‘Jersey Boys’ filminde ‘Can’ Take My Eyes Of You’ şarkısının ve bestecisinin yaşam hikayesi vardır. Ayni yıl gösterime giren ‘Keskin Nişancı-American Sniper’ yükselen Amerikan faşizmi üzerine tartışmalara yol açar.
2018’de ‘Kaçakçı-The Mule’ ‘da 90’lı yaşlarda, hayatta tek dikili ağacı olmayan bir adamın dikkat çekmeyeceğine inanarak, uyuşturucu kaçakçılığı yapmasını ironik bir dille anlattı. Irkçılık üzerine ince dokunuşlar yaptığı bu filmin baş rolünde de kendisi oynar.
2016’da Tom Hanks ile ilk oyuncu-yönetmen iş birliğini ‘Sully’ filminde gerçekleştirir. Kötü hava koşullarında arızalanan yolcu uçağını Hudson Nehri’ne indirip, 155 yolcunun hayatını kurtaran pilot Chesley Sullenberg’er’in hikayesini anlatır. Bir kahramanlık mıdır, yoksa hata mıdır ? Pilotu sağlam bir soruşturma beklemektedir.
2019 ‘Richard Jewel’’da yaşanmış bir olaydan yola çıkarak medyanın suçsuz bir adamın hayatını nasıl karartabileceğini anlattı. Yönettiği 2021 tarihli ‘Cry Macho’’da çok sevdiği pişmanlıklar ve kaçan fırsatları telafi etme üzerine bir hikayesi vardır. Başrolde eski bir Rodeo binicisi olarak kendisi oynar. 2024 ‘2 Numaralı Jüri Üyesi’ ise hukuk kavramı ve insani vicdan üzerine ders verici niteliktedir.

Bu efsanevi sinema adamını rakamlar ile şöyle tanımlayabiliriz: Yaklaşık 60 filmde başrol oyuncusu, 40 filmde yönetmen, 35 filmde yapımcı. Kazanılacak her türlü ödülü kazanmış yaşayan bir efsane.