Jacques Tati ve modern hayatın komedisi

Fransız yönetmen, senarist ve oyuncu Jacques Tati filmlerinden bir seçki yapılırsa ‘Modern Hayatın Komedisi” olarak adlandırılabilir. Seçkideki filmlerden Oyun Vakti (Playtime, 1967) yönetmenin ikonik karakteri Mösyö Hulot’nun 1960’ların Paris’indeki maceralarına odaklanıyor. Tati’nin başyapıtı olan filmde bürokratik tekdüzelik incelikli bir komedi unsuru olarak kullanır. Tati’nin hem yönettiği hem de kibar, saygılı ama uyumsuz Mösyö Hulot karakterine bizzat hayat verdiği Mösyö Hulot’nun Tatili (Les vacances de Monsieur Hulot, 1953), Amcam (Mon Oncle, 1958) ve Trafik (Trafic, 1971) filmleri de yer alabilir.   Beslendiği damar pandomim Komedyenlik yeteneğini arkadaşlarını eğlendirmek için başladığı pantomim performanslarıyla keşfeden Jacques Tati, genç yaşta kabare sahnelerine transfer olur. 20. yüzyılın en önemli komedi karakterlerinden Mösyö Hulot’yu ise ikinci uzun metrajı Mösyö Hulot’nun Tatili (Les Vacances de Monsieur Hulot, 1953) için yaratır. Mösyö Hulot sırtından çıkmayan pardösüsü, şemsiyesi ve piposuyla naif, kibarcık bir Fransız beyefendisidir ama dönemin Fransız üst-orta sınıfını etkisi altına alan tüketim kültürüne ve modern hayat tarzına ayak uyduramaz. Toplumun “Amerikanlaşması” onu rahatsız eder. Bu uyumsuzluğu, pantomimden beslenen performansı ve sessiz komedinin fiziksel aksiliklere dayalı, düşmeli kalkmalı mizahıyla birleştirerek ifade ederken, modernleşme uğruna geleneksel yaşam tarzlarından kopuşun derin ve incelikli bir eleştirisini yapar.   Zamanın ötesinde mizansenler Detay zenginliği ve çok katmanlı kompozisyonlarıyla çığır açan Oyun Zamanı kesinlikle büyük perdede izlenmelidir. Neredeyse her bir köşesinde farklı bir figürün başka bir şeyle meşgul olduğu, seyirciyi tek bir noktaya yönlendirmekten ziyade özgür bırakmak için tasarlanmış mizansenleriyle zamanının çok ötesinde bir sinema anlayışı ortaya koyar. François Truffaut’nun “filmlerin başka türlü yapıldığı bambaşka bir gezegenden gelen bir film” olarak tanımladığı Oyun Zamanı, seyirciyi kaybolarak özgürleşmeye davet eden bir sinema ziyafetidir. Peter Sellers başyapıtı “The Party” bu film izlendiğinde, ilhamını nerden aldığı çok güzel anlaşılacaktır.   Modernite heveslisi topluma eleştiri Bayram Günü’nde (Jour de Fête, 1949) Amerikalılardan etkilenerek servis hızını arttırmaya çalışan bir postacının komik hikâyesini anlatır Tati. Sonraki filmlerinde mekanikleşen modern hayata yönelik eleştirisinin dozunu arttırır. Mösyö Hulot’nun Tatili’nde Fransız toplumsal sınıflarının dar kafalılığını sahilde bir tatil ortamında hicveder. Dayım (Mon Oncle, 1958) ile modernite eleştirisini büyük şehre taşırken geleneksel Fransız hayat tarzı ve tüketim kültürü sevdası arasındaki tezattan da komedi üretir. Başyapıtı Oyun Zamanı’ndaysa (Playtime, 1967) Hulot’yu odak noktası olmaktan çıkararak modernite eleştirisini dev bir plaza ortamına taşır. En yaratıcı biçimde kullandığı unsurlardan biri de ses tasarımıdır Tati’nin. Rivayete göre Buster Keaton, Tati’nin ses tasarımıyla ürettiği komedinin sessiz komedilerin mizahına benzer bir üslup taşıdığına işaret etmiştir.   David Lynch ise kendi sinemasında son derece ürkütücü bir rol oynayan ses oyunlarını Tati’den öğrendiğini ve Dayım’a hayran olduğunu büyük bir açık yüreklilikle anlatır. Filmlerini en ince detayına kadar itinayla tasarlayan Tati’nin mükemmeliyetçiliği, hayatı boyunca sadece altı uzun metraj film çekebilmesine sebep olmuştur. Başyapıtı Oyun Zamanı’nın gişe fiyaskosu da varını yoğunu kaybetmesine sebep olmuştur. Çekemeden ardında bıraktığı senaryosu, yıllar sonra Sylvain Chomet tarafından Sihirbaz (L’Illusionniste, 2010) adıyla bir canlandırma film olarak beyazperdeye taşınır. Tati’nin bebekken terk ettiği büyük kızına yazdığı duygulandıran bir özür mektubu olarak da okunabilecek olan bu film, komedinin kralının hayatındaki en büyük hüznü de gözler önüne serer.